Viêm tai giữa là một trong những bệnh lý tai mũi họng thường gặp ở trẻ nhỏ. Bệnh thường xuất hiện sau hoặc đi kèm với các vấn đề ở đường hô hấp trên như cảm lạnh, viêm họng, viêm mũi xoang hoặc viêm VA. Phần lớn trường hợp có thể điều trị hiệu quả nếu được phát hiện sớm. Tuy nhiên, nếu cha mẹ chủ quan, tự điều trị không đúng hoặc để tình trạng nhiễm trùng kéo dài, trẻ có thể bị giảm thính lực và gặp những biến chứng nghiêm trọng.
Đặc biệt, tình trạng VA viêm hoặc phì đại có thể ảnh hưởng đến hoạt động của vòi nhĩ – bộ phận giúp thông khí và cân bằng áp lực cho tai giữa – từ đó làm tăng nguy cơ ứ dịch và nhiễm trùng tai giữa.
1. Viêm tai giữa ở trẻ em là gì?
Tai giữa là khoang nằm phía sau màng nhĩ, có chứa hệ thống xương con đảm nhiệm việc truyền âm thanh vào tai trong. Khi virus hoặc vi khuẩn xâm nhập, hoặc khi dịch không thể thoát ra ngoài bình thường, chất lỏng có thể tích tụ trong khoang tai giữa và gây viêm.
Tình trạng này có thể gây đau, sốt, cảm giác đầy tai và làm giảm khả năng nghe của trẻ.
Ở trẻ em, viêm tai giữa thường gặp hơn người lớn, đặc biệt trong những năm đầu đời. Một phần nguyên nhân nằm ở đặc điểm giải phẫu: vòi nhĩ của trẻ còn ngắn và nằm tương đối ngang, khiến dịch tiết và tác nhân gây bệnh từ vùng mũi họng dễ ảnh hưởng đến tai giữa hơn.
Viêm tai giữa không chỉ có một dạng. Trên lâm sàng có thể gặp:
- Viêm tai giữa cấp tính: bệnh xuất hiện tương đối đột ngột, thường có đau tai, sốt, quấy khóc hoặc các biểu hiện nhiễm trùng.
- Viêm tai giữa ứ dịch: dịch vẫn tồn tại phía sau màng nhĩ sau khi tình trạng nhiễm trùng cấp đã giảm, có thể gây nghe kém tạm thời.
- Viêm tai giữa mạn tính: tình trạng viêm kéo dài, có thể đi kèm thủng màng nhĩ và chảy dịch hoặc mủ tai kéo dài.
2. Vì sao trẻ dễ bị viêm tai giữa?
Có nhiều yếu tố cùng tham gia vào quá trình hình thành bệnh.
Nhiễm trùng đường hô hấp trên
Cảm lạnh, viêm họng, viêm amidan, viêm mũi xoang và các bệnh nhiễm trùng đường hô hấp có thể tạo điều kiện để virus hoặc vi khuẩn lan tới khu vực quanh vòi nhĩ và tai giữa.
Vinmec ghi nhận các bệnh lý vùng mũi họng, trong đó có viêm VA, viêm amidan và viêm mũi xoang, là những nguyên nhân quan trọng liên quan đến viêm tai giữa ở trẻ.
VA viêm hoặc phì đại
VA là tổ chức lympho nằm ở vùng vòm mũi họng, gần vị trí của vòi nhĩ. Bình thường, VA tham gia vào hoạt động bảo vệ miễn dịch. Tuy nhiên, khi VA bị viêm kéo dài hoặc phát triển quá lớn, tổ chức này có thể ảnh hưởng đến đường thông khí của tai giữa.
Khi vòi nhĩ hoạt động không tốt, áp lực trong tai giữa bị thay đổi và dịch khó thoát ra ngoài. Dịch ứ đọng lâu ngày trở thành môi trường thuận lợi cho vi khuẩn phát triển, làm tăng nguy cơ viêm tai giữa hoặc khiến bệnh tái phát nhiều lần.
Đặc điểm giải phẫu và miễn dịch của trẻ
Hệ thống vòi nhĩ ở trẻ nhỏ chưa phát triển hoàn chỉnh. Bên cạnh đó, hệ miễn dịch của trẻ cũng đang trong quá trình hoàn thiện nên trẻ dễ mắc các bệnh nhiễm trùng đường hô hấp, kéo theo nguy cơ viêm tai giữa.
Một số yếu tố làm tăng nguy cơ
Nguy cơ mắc bệnh có thể cao hơn ở trẻ:
- Còn nhỏ, đặc biệt trong những năm đầu đời.
- Thường xuyên bị cảm lạnh hoặc nhiễm trùng hô hấp.
- Có cơ địa dị ứng.
- Có bệnh hô hấp mạn tính hoặc tình trạng suy giảm miễn dịch.
- Có tiền sử gia đình thường xuyên mắc viêm tai giữa.
- Thường xuyên tiếp xúc với khói thuốc lá thụ động.
Ngoài ra, thay đổi áp suất quá nhanh hoặc chấn thương do ngoáy, chọc tai không đúng cách cũng có thể làm tổn thương màng nhĩ và tạo điều kiện cho viêm nhiễm.
3. Các giai đoạn thường gặp của viêm tai giữa cấp
Viêm tai giữa cấp có thể diễn biến theo nhiều mức độ. Một cách mô tả thường được sử dụng là quá trình từ viêm, tích tụ dịch/mủ đến khi màng nhĩ thủng và dịch thoát ra ngoài.
Giai đoạn 1: Xung huyết
Đây thường là giai đoạn sớm. Tình trạng viêm khiến các mạch máu ở màng nhĩ và niêm mạc tai giữa sung huyết.
Trẻ có thể bắt đầu đau tai, quấy khóc, sốt hoặc xuất hiện các triệu chứng của bệnh đường hô hấp đi kèm.
Giai đoạn 2: Ứ dịch hoặc ứ mủ
Khi dịch hoặc mủ tích tụ trong tai giữa, áp lực phía sau màng nhĩ tăng lên.
Trẻ có thể đau tai nhiều hơn, sốt và khó chịu. Khi khám, bác sĩ có thể nhận thấy màng nhĩ thay đổi về màu sắc, bị đẩy phồng hoặc mất những mốc giải phẫu bình thường.
Đây là giai đoạn cần được đánh giá y tế để xác định mức độ bệnh và lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp.
Giai đoạn màng nhĩ thủng, dịch chảy ra ngoài
Nếu áp lực trong tai giữa tiếp tục tăng, màng nhĩ có thể bị thủng và dịch hoặc mủ thoát ra ống tai.
Một điểm dễ khiến cha mẹ hiểu nhầm là sau khi dịch thoát ra, trẻ có thể bớt đau và giảm sốt. Tuy nhiên, việc các triệu chứng giảm không đồng nghĩa với bệnh đã khỏi hoàn toàn. Màng nhĩ đã có tổn thương và ổ viêm vẫn cần được đánh giá, chăm sóc và theo dõi.
Nếu tình trạng chảy mủ kéo dài hoặc tái diễn, bệnh có thể chuyển thành viêm tai giữa mạn tính và ảnh hưởng đến sức nghe.
4. Dấu hiệu viêm tai giữa ở trẻ
Việc nhận biết bệnh ở trẻ nhỏ đôi khi khó hơn người lớn vì trẻ chưa thể mô tả chính xác cảm giác đau hoặc đầy tai.
Đau tai
Trẻ lớn thường có thể nói rằng mình đau tai. Trong khi đó, trẻ sơ sinh hoặc trẻ chưa biết nói có thể:
- Dụi hoặc kéo tai.
- Lắc đầu.
- Khóc nhiều.
- Khó chịu, cáu gắt.
- Khó ngủ hoặc ngủ không yên.
Sốt
Sốt có thể xuất hiện khi tai giữa đang nhiễm trùng. Mức độ sốt ở mỗi trẻ không giống nhau và không phải trẻ nào bị viêm tai giữa cũng sốt.
Bú kém hoặc ăn uống giảm
Trẻ nhỏ có thể bỏ bú, ăn ít hơn bình thường. Động tác nuốt có thể làm thay đổi áp lực trong tai giữa và khiến cảm giác đau tăng lên.
Chảy dịch hoặc mủ ở tai
Dịch chảy ra từ tai có thể có màu vàng, trắng hoặc nâu. Đây là dấu hiệu cần được bác sĩ kiểm tra, đặc biệt để xác định tình trạng màng nhĩ.
Nghe kém
Dịch nằm phía sau màng nhĩ có thể làm giảm sự truyền rung động của hệ thống xương con, khiến trẻ nghe kém tạm thời.
Ở trẻ nhỏ, biểu hiện này đôi khi không rõ ràng. Cha mẹ có thể nhận thấy trẻ phản ứng chậm hơn khi được gọi, tăng âm lượng khi xem thiết bị hoặc có vẻ không nghe rõ lời nói.
Ngoài những biểu hiện trên, một số trẻ có thể kèm theo nôn trớ, bỏ bú, quấy khóc hoặc rối loạn tiêu hóa. Vì các triệu chứng này không đặc hiệu nên không thể chỉ dựa vào một biểu hiện để tự kết luận trẻ bị viêm tai giữa.
5. Viêm tai giữa có nguy hiểm không?
Phần lớn trường hợp viêm tai giữa có thể điều trị được. Tuy nhiên, bệnh không nên bị xem nhẹ, nhất là khi trẻ bị tái phát nhiều lần hoặc không được điều trị đúng.
Nếu nhiễm trùng kéo dài, dịch và mủ có thể lan sang những cấu trúc nằm xung quanh tai giữa.
Một số biến chứng có thể gặp gồm:
- Thủng màng nhĩ.
- Giảm thính lực.
- Viêm xương chũm.
- Viêm mê đạo.
- Viêm tai giữa mạn tính.
- Tổn thương kéo dài ảnh hưởng đến chức năng nghe.
- Trong trường hợp nặng, nhiễm trùng có thể lan đến các cấu trúc trong sọ như gây viêm màng não hoặc áp xe não.
Đáng lưu ý, khả năng nghe có vai trò quan trọng đối với quá trình phát triển ngôn ngữ và giao tiếp của trẻ. Vì vậy, tình trạng nghe kém kéo dài cần được phát hiện và xử lý sớm.
6. Khi nào cha mẹ nên đưa trẻ đi khám?
Cha mẹ nên đưa trẻ đến cơ sở y tế khi trẻ có biểu hiện đau tai, sốt kèm triệu chứng tai mũi họng, chảy dịch tai hoặc có dấu hiệu nghe kém.
Đặc biệt cần chú ý nếu:
- Trẻ đau tai nhiều hoặc đau kéo dài.
- Sốt kéo dài hoặc tình trạng trẻ ngày càng nặng.
- Tai xuất hiện dịch hoặc mủ.
- Trẻ nghe kém bất thường.
- Trẻ bị viêm tai giữa nhiều lần.
- Trẻ có bệnh lý mũi họng kéo dài, đặc biệt là VA.
- Trẻ đã điều trị nhưng triệu chứng không cải thiện.
Không nên tự ý mua và sử dụng kháng sinh cho trẻ. Việc lựa chọn thuốc phụ thuộc vào loại viêm tai giữa, mức độ nhiễm trùng, tuổi, tiền sử dị ứng và tình trạng màng nhĩ. Sử dụng kháng sinh không phù hợp còn góp phần làm tăng tình trạng kháng thuốc.
7. Bác sĩ chẩn đoán viêm tai giữa bằng cách nào?
Chẩn đoán thường dựa trên sự kết hợp giữa:
- Các triệu chứng trẻ đang gặp phải.
- Tiền sử bệnh, đặc biệt những đợt viêm đường hô hấp gần đây.
- Khám tai và soi tai để đánh giá màng nhĩ.
- Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể sử dụng các phương pháp hỗ trợ như đo nhĩ lượng hoặc kiểm tra phản xạ cơ bàn đạp.
Việc khám trực tiếp rất quan trọng vì đau tai hoặc quấy khóc ở trẻ không chỉ xuất phát từ viêm tai giữa.
8. Điều trị viêm tai giữa ở trẻ như thế nào?
Phương pháp điều trị phụ thuộc vào loại bệnh và mức độ nghiêm trọng.
Điều trị viêm tai giữa cấp
Mục tiêu chủ yếu là kiểm soát đau, hạ sốt khi cần và xử lý tình trạng nhiễm trùng.
Một số trường hợp cần dùng kháng sinh, trong khi một số trường hợp có thể được bác sĩ theo dõi và điều trị triệu chứng. Quyết định dùng thuốc phải dựa trên thăm khám chứ không nên tự thực hiện tại nhà.
Nếu màng nhĩ đã thủng hoặc có dịch chảy ra ngoài, bác sĩ sẽ đánh giá tình trạng tổn thương để lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp.
Ở những trường hợp có dịch hoặc mủ tích tụ nhiều, gây áp lực và đau đáng kể, bác sĩ chuyên khoa có thể cân nhắc các can thiệp cần thiết để dẫn lưu.
Điều trị viêm tai giữa ứ dịch
Sau một đợt viêm tai giữa cấp, dịch có thể vẫn còn trong tai dù tình trạng nhiễm trùng đã giảm.
Tình trạng này có thể gây nghe kém nhẹ và tạm thời. Bác sĩ sẽ dựa vào thời gian tồn tại của dịch, mức độ nghe kém và nguyên nhân liên quan để quyết định theo dõi hay điều trị tiếp.
Điều trị viêm tai giữa mạn tính
Nếu viêm kéo dài và thường xuyên chảy mủ, trẻ cần được khám chuyên khoa tai mũi họng.
Điều trị có thể bao gồm kiểm soát nhiễm trùng, chăm sóc tai, xử lý các bệnh lý mũi họng liên quan và trong một số trường hợp cần can thiệp phẫu thuật để xử lý tổn thương, phục hồi màng nhĩ hoặc chức năng nghe.
9. Vai trò của việc điều trị bệnh lý mũi họng và VA
Một điểm quan trọng trong phòng ngừa viêm tai giữa tái phát là không chỉ tập trung vào tai mà còn phải tìm nguyên nhân ở vùng mũi họng.
VA nằm gần vòi nhĩ. Khi VA viêm hoặc phì đại, hoạt động thông khí của tai giữa có thể bị ảnh hưởng. Vì vậy, ở những trẻ thường xuyên bị viêm tai giữa, bác sĩ có thể kiểm tra tình trạng VA và các bệnh lý mũi họng đi kèm.
Tùy từng trẻ, bác sĩ sẽ quyết định điều trị nội khoa, theo dõi hoặc cân nhắc can thiệp đối với VA. Không phải trường hợp viêm tai giữa nào cũng cần can thiệp VA.
10. Chăm sóc trẻ bị viêm tai giữa tại nhà
Trong quá trình điều trị, cha mẹ có thể hỗ trợ trẻ bằng cách:
- Cho trẻ nghỉ ngơi đầy đủ.
- Đảm bảo trẻ uống đủ nước và ăn uống phù hợp với khả năng.
- Giữ vùng tai sạch và khô theo hướng dẫn của bác sĩ.
- Vệ sinh mũi đúng cách nếu trẻ có nghẹt hoặc nhiều dịch mũi.
- Không tự ý nhỏ thuốc vào tai nếu chưa được bác sĩ hướng dẫn.
- Không dùng tăm bông, vật cứng hoặc các dụng cụ khác để ngoáy sâu vào ống tai.
- Dùng thuốc đúng liều và đủ thời gian nếu bác sĩ đã kê đơn.
Đặc biệt, khi trẻ đã hết đau nhưng vẫn còn chảy dịch tai hoặc có dấu hiệu nghe kém, cha mẹ không nên mặc định rằng bệnh đã khỏi.
11. Viêm tai giữa có tự khỏi không?
Một số trường hợp nhẹ có thể cải thiện mà không cần dùng kháng sinh, nhưng điều đó không có nghĩa mọi trường hợp viêm tai giữa đều có thể tự điều trị tại nhà.
Khả năng tự khỏi phụ thuộc vào nguyên nhân, loại viêm tai giữa, tuổi của trẻ, mức độ bệnh và tình trạng màng nhĩ.
Do đó, với trẻ nhỏ hoặc trẻ có biểu hiện rõ như đau tai, sốt, chảy dịch tai hay nghe kém, việc đánh giá bởi nhân viên y tế sẽ giúp xác định hướng xử trí phù hợp hơn.
12. Làm thế nào để giảm nguy cơ viêm tai giữa cho trẻ?
Không phải mọi trường hợp viêm tai giữa đều có thể phòng tránh, nhưng một số thói quen có thể giúp giảm nguy cơ.
Cho trẻ bú mẹ
Nuôi con bằng sữa mẹ trong những tháng đầu đời có thể góp phần giảm nguy cơ một số bệnh nhiễm trùng ở trẻ. Khi cho trẻ bú bình, nên giữ trẻ ở tư thế phù hợp thay vì để trẻ nằm hoàn toàn với bình sữa.
Tránh khói thuốc lá
Khói thuốc thụ động có thể làm tăng nguy cơ nhiễm trùng tai và khiến các đợt bệnh trở nên nghiêm trọng hơn. Vì vậy, môi trường sống của trẻ nên hạn chế hoàn toàn khói thuốc.
Giữ vệ sinh tay
Rửa tay thường xuyên cho trẻ và người chăm sóc giúp hạn chế sự lây lan của các tác nhân gây nhiễm trùng đường hô hấp – những bệnh có thể liên quan đến viêm tai giữa.
Tiêm chủng đầy đủ
Thực hiện tiêm chủng theo lịch được khuyến nghị giúp giảm nguy cơ mắc một số bệnh nhiễm trùng có liên quan đến viêm tai giữa, trong đó có cúm và bệnh do phế cầu.
Quan tâm đến các bệnh lý mũi họng
Nếu trẻ thường xuyên viêm mũi, viêm họng, viêm VA hoặc liên tục tái phát viêm tai giữa, cha mẹ nên cho trẻ khám tai mũi họng để tìm nguyên nhân thay vì chỉ điều trị từng đợt riêng lẻ.
Kết luận
Viêm tai giữa là bệnh khá phổ biến ở trẻ nhỏ và phần lớn có thể điều trị tốt nếu được phát hiện đúng thời điểm. Tuy nhiên, bệnh có thể trở nên phức tạp khi nhiễm trùng kéo dài, tái phát nhiều lần hoặc đi kèm bệnh lý vùng mũi họng như viêm và phì đại VA.
Cha mẹ nên chú ý những thay đổi tưởng như đơn giản ở trẻ như kéo tai, quấy khóc, ngủ kém, bỏ bú, sốt, chảy dịch tai hoặc phản ứng kém với âm thanh. Khi nghi ngờ trẻ bị viêm tai giữa, đặc biệt khi có chảy dịch tai, đau nhiều, sốt kéo dài hoặc nghe kém, nên đưa trẻ đi khám để xác định nguyên nhân và mức độ bệnh.
Điều trị đúng bệnh, chăm sóc tai đúng cách, kiểm soát các bệnh lý mũi họng đi kèm và duy trì những biện pháp phòng ngừa phù hợp là những yếu tố quan trọng giúp hạn chế tái phát và bảo vệ thính lực của trẻ.