Quai bị là bệnh truyền nhiễm cấp tính do virus quai bị gây ra, thường biểu hiện bằng tình trạng sưng đau một hoặc hai bên tuyến mang tai. Khi tuyến nước bọt bị viêm, người bệnh có thể đau vùng hàm, khó nhai, khó nuốt, khô miệng, sốt và ăn uống kém. Vì vậy, xây dựng chế độ dinh dưỡng phù hợp trong thời gian mắc bệnh có ý nghĩa quan trọng, giúp người bệnh duy trì năng lượng, hạn chế cảm giác đau khi ăn và hỗ trợ quá trình hồi phục.
Vậy bị quai bị nên ăn gì và cần hạn chế những thực phẩm nào? Người bệnh nên ưu tiên món mềm, lỏng, dễ nuốt, giàu dinh dưỡng; đồng thời hạn chế thực phẩm có tính acid, cay nóng hoặc những món cứng, dai khiến phải nhai nhiều.
Người bị quai bị nên ăn gì?
1. Ưu tiên thức ăn mềm, lỏng và dễ nuốt
Khi tuyến mang tai sưng đau, hoạt động nhai có thể làm vùng tổn thương khó chịu hơn. Do đó, người bệnh nên lựa chọn những món có độ mềm hoặc dạng lỏng như cháo, súp, canh, bún hoặc phở được nấu mềm, khoai nghiền, trứng hấp, canh trứng và các món hầm nhừ.
Các món ăn nên được chế biến với độ mềm phù hợp, hạn chế phải nhai lâu. Có thể chia khẩu phần thành nhiều bữa nhỏ trong ngày thay vì cố gắng ăn một lượng lớn trong một lần.
Đối với trẻ mắc quai bị, cha mẹ cần điều chỉnh độ đặc và kích thước thức ăn theo khả năng nhai, nuốt của trẻ, đồng thời bảo đảm khẩu phần vẫn cung cấp đủ năng lượng và protein.
2. Bổ sung thực phẩm giàu protein
Protein cần thiết cho quá trình duy trì khối cơ và phục hồi cơ thể trong thời gian mắc bệnh. Người bệnh có thể bổ sung protein từ trứng, cá, thịt nạc được nấu mềm, đậu phụ, các loại đậu hoặc sữa và sản phẩm từ sữa nếu dung nạp tốt.
Thay vì lựa chọn thịt có độ dai, nên ưu tiên thịt được băm nhỏ, xay hoặc hầm mềm để giảm yêu cầu nhai. Cá cũng có thể được sử dụng nếu chế biến mềm, lọc kỹ xương và tránh các món chiên giòn hoặc quá khô.
3. Tăng cường rau củ quả phù hợp
Rau xanh và các loại rau củ cung cấp vitamin, khoáng chất và chất xơ cần thiết cho chế độ ăn cân đối. Khi bị quai bị, nên ưu tiên rau củ được nấu chín mềm như bí đỏ, cà rốt, khoai tây, rau cải hoặc các loại rau phù hợp với khẩu vị.
Trái cây cũng có thể được sử dụng để bổ sung vitamin và nước. Những loại quả mềm, ít acid như chuối, bơ, đu đủ hoặc dưa hấu thường dễ ăn hơn. Có thể nghiền hoặc xay nhỏ nếu người bệnh cảm thấy đau khi nhai.
4. Có thể sử dụng các món từ đậu
Đậu xanh, đậu nành, đậu đỏ, đậu phụ và các sản phẩm từ đậu có thể được đưa vào khẩu phần ăn để bổ sung protein thực vật và một số vitamin, khoáng chất.
Nên chế biến đậu ở dạng mềm, ninh nhừ hoặc xay nhuyễn để người bệnh dễ ăn. Tuy nhiên, không có bằng chứng cho thấy một loại đậu cụ thể có khả năng điều trị hoặc làm quai bị nhanh khỏi. Các thực phẩm này chỉ nên được xem là một phần của chế độ ăn đa dạng và cân đối.
5. Uống đủ nước
Sốt và ăn uống kém có thể làm tăng nguy cơ mất nước. Vì vậy, người bệnh cần chủ động bổ sung nước trong ngày. Có thể sử dụng nước lọc, nước ấm hoặc các loại thức uống phù hợp, không quá nóng và không quá lạnh.
Nếu người bệnh sốt nhiều, nôn ói hoặc có dấu hiệu mất nước, việc bù nước và điện giải cần được thực hiện phù hợp với tình trạng cụ thể. Trẻ nhỏ, người cao tuổi hoặc người có bệnh lý nền nên được theo dõi sát hơn về lượng nước đưa vào cơ thể.
Người bị quai bị nên kiêng hoặc hạn chế gì?
1. Thực phẩm và đồ uống có vị chua
Chanh, các loại trái cây quá chua, me, cóc, xoài xanh, dưa muối chua và một số loại nước uống có tính acid có thể kích thích tiết nước bọt. Khi tuyến mang tai đang viêm, sự gia tăng tiết nước bọt có thể làm người bệnh cảm thấy đau rõ hơn.
Do đó, trong giai đoạn tuyến nước bọt còn sưng đau, nên hạn chế những thực phẩm có vị chua mạnh. Khi triệu chứng cải thiện, người bệnh có thể từng bước trở lại chế độ ăn bình thường tùy khả năng dung nạp.
2. Đồ ăn cay và gây kích ứng
Ớt, tiêu và các gia vị cay có thể gây cảm giác nóng rát hoặc khó chịu ở khoang miệng và họng. Những món quá cay cũng có thể khiến người bệnh khó ăn uống hơn.
Vì vậy, nên lựa chọn món ăn có vị nhẹ, ít gia vị và phù hợp với khả năng ăn uống của người bệnh trong thời gian bệnh.
3. Thức ăn cứng, dai hoặc quá khô
Các món cần nhai nhiều như thịt dai, đồ chiên giòn, thức ăn khô cứng, một số loại hạt nguyên hoặc thực phẩm có kết cấu khó nhai có thể làm tăng vận động của cơ hàm và gây đau vùng tuyến mang tai.
Thay vào đó, nên băm nhỏ, xay, nghiền hoặc nấu mềm thực phẩm để giảm lực nhai.
4. Hạn chế những món khiến người bệnh khó tiêu hoặc khó chịu
Không phải tất cả người mắc quai bị đều cần loại bỏ hoàn toàn một nhóm thực phẩm giống nhau. Tuy nhiên, nếu một món ăn gây đầy bụng, buồn nôn, đau khi nhai hoặc làm người bệnh khó chịu, nên tạm thời hạn chế và lựa chọn thực phẩm dễ dung nạp hơn.
Đặc biệt, không nên ép người bệnh ăn quá nhiều trong một lần khi đang sốt hoặc đau vùng hàm. Chia nhỏ các bữa ăn thường giúp việc bổ sung dinh dưỡng dễ dàng hơn.
5. Có cần kiêng đồ nếp và thịt gà tuyệt đối không?
Đồ nếp và thịt gà thường được đề cập trong các hướng dẫn dân gian hoặc một số tài liệu chăm sóc quai bị. Tuy nhiên, điều quan trọng về mặt dinh dưỡng không phải là bản thân những thực phẩm này có khả năng làm virus quai bị phát triển, mà là kết cấu và cách chế biến của món ăn.
Nếu thịt gà dai, khô hoặc phải nhai nhiều, người bệnh có thể đau hơn do tăng vận động cơ hàm. Tương tự, một số món từ gạo nếp có độ dẻo, đặc và khó ăn khi vùng hàm đang sưng đau. Vì vậy, trong giai đoạn triệu chứng rõ, có thể tạm thời lựa chọn những thực phẩm mềm và dễ nhai hơn.
Một số lưu ý quan trọng khi chăm sóc người bệnh quai bị
Chế độ ăn chỉ là một phần trong quá trình chăm sóc. Người bệnh cần được nghỉ ngơi đầy đủ, hạn chế vận động gắng sức và theo dõi các triệu chứng bất thường.
Quai bị là bệnh do virus nên việc điều trị chủ yếu tập trung vào chăm sóc và kiểm soát triệu chứng; không tự ý sử dụng kháng sinh nếu chưa có chỉ định của bác sĩ. Kháng sinh không có tác dụng điều trị virus quai bị và chỉ được sử dụng khi có chỉ định trong trường hợp nghi ngờ hoặc xác định nhiễm khuẩn do vi khuẩn.
Người bệnh cũng không nên tự ý sử dụng thuốc, thuốc bôi hoặc các loại thuốc đắp lên vùng tuyến mang tai đang sưng nếu chưa được nhân viên y tế hướng dẫn.
Bên cạnh đó, cần thực hiện các biện pháp hạn chế lây truyền cho người xung quanh theo hướng dẫn y tế, bởi quai bị có khả năng lây qua các giọt bắn và dịch tiết đường hô hấp. Người bệnh nên hạn chế tiếp xúc gần, đặc biệt với trẻ nhỏ và những người chưa có miễn dịch đầy đủ.
Khi nào người bệnh quai bị cần đi khám?
Phần lớn trường hợp quai bị có thể hồi phục với điều trị hỗ trợ và chăm sóc phù hợp. Tuy nhiên, bệnh vẫn có khả năng gây biến chứng ở một số người.
Cần đưa người bệnh đến cơ sở y tế khi có các biểu hiện như sốt cao kéo dài, đau đầu dữ dội, nôn nhiều, cứng gáy, rối loạn ý thức, đau bụng nhiều hoặc tình trạng bệnh diễn biến bất thường.
Nam giới mắc quai bị cần đặc biệt lưu ý triệu chứng đau hoặc sưng tinh hoàn, bởi viêm tinh hoàn là một biến chứng có thể gặp. Khi xuất hiện đau, sưng vùng bìu hoặc tinh hoàn, cần được bác sĩ đánh giá sớm.
Ở nữ giới, đau bụng dưới hoặc các triệu chứng bất thường khác cũng cần được thăm khám để loại trừ biến chứng liên quan.
Kết luận
Người bị quai bị nên xây dựng chế độ ăn mềm, lỏng, dễ nhai và giàu dinh dưỡng, đồng thời uống đủ nước để hạn chế mất nước và duy trì thể trạng. Cháo, súp, canh, trứng, cá hoặc thịt nạc nấu mềm, đậu phụ, rau củ nấu chín và các loại trái cây mềm có thể được lựa chọn tùy khả năng dung nạp.
Trong giai đoạn tuyến nước bọt còn sưng đau, nên hạn chế thực phẩm chua, cay, thức ăn cứng, dai, khô hoặc những món làm người bệnh đau khi nhai. Không cần áp dụng chế độ kiêng khem quá mức khiến khẩu phần thiếu năng lượng và protein.
Quan trọng hơn, dinh dưỡng không thay thế việc theo dõi và điều trị y tế. Nếu triệu chứng bất thường hoặc nghi ngờ có biến chứng, người bệnh cần được thăm khám để được đánh giá và hướng dẫn chăm sóc phù hợp.