Quai bị là bệnh truyền nhiễm cấp tính do virus quai bị gây ra, thường biểu hiện bằng tình trạng sưng đau tuyến nước bọt, đặc biệt là tuyến mang tai. Bệnh có thể gặp ở cả trẻ em và người lớn, trong đó nguy cơ biến chứng có xu hướng đáng lưu ý hơn ở người trưởng thành, đặc biệt sau tuổi dậy thì.
Phần lớn trường hợp quai bị diễn biến lành tính và có thể hồi phục hoàn toàn. Tuy nhiên, virus không chỉ tác động lên tuyến nước bọt mà còn có khả năng ảnh hưởng đến nhiều cơ quan khác. Vì vậy, người bệnh không nên chủ quan, đặc biệt khi xuất hiện các triệu chứng bất thường hoặc dấu hiệu nghi ngờ biến chứng.
Quai bị có nguy hiểm không?
Quai bị thường không gây nguy hiểm nghiêm trọng nếu được theo dõi và chăm sóc phù hợp. Tuy nhiên, trong một số trường hợp, bệnh có thể gây biến chứng tại hệ thần kinh, cơ quan sinh dục, tuyến tụy hoặc tim.
Mức độ nghiêm trọng của bệnh phụ thuộc vào độ tuổi, tình trạng sức khỏe và diễn biến lâm sàng của từng người. Nam giới sau tuổi dậy thì là nhóm cần đặc biệt lưu ý vì có thể xuất hiện viêm tinh hoàn và mào tinh hoàn.
Viêm tinh hoàn và mào tinh hoàn
Đây là một trong những biến chứng ngoài tuyến nước bọt thường gặp ở nam giới sau tuổi dậy thì. Người bệnh có thể xuất hiện đau, sưng một hoặc hai bên bìu, tinh hoàn, kèm theo sốt hoặc cảm giác khó chịu vùng hạ vị.
Viêm tinh hoàn do quai bị thường chỉ xảy ra ở một bên nhưng cũng có thể ảnh hưởng hai bên. Tình trạng viêm nặng có khả năng dẫn đến teo tinh hoàn và có thể ảnh hưởng đến chức năng sinh sản. Tuy nhiên, không phải mọi trường hợp viêm tinh hoàn do quai bị đều dẫn đến vô sinh.
Khi người bệnh xuất hiện đau hoặc sưng tinh hoàn trong thời gian mắc quai bị, cần được khám và đánh giá y tế thay vì tự điều trị tại nhà.
Viêm buồng trứng
Ở nữ giới sau tuổi dậy thì, virus quai bị có thể gây viêm buồng trứng, mặc dù biến chứng này ít gặp hơn so với viêm tinh hoàn ở nam giới.
Người bệnh có thể đau vùng bụng dưới, đau vùng chậu hoặc kèm theo các triệu chứng toàn thân của nhiễm virus. Phần lớn trường hợp không gây ảnh hưởng lâu dài đến khả năng sinh sản, nhưng người bệnh vẫn cần được thăm khám nếu có biểu hiện bất thường.
Biến chứng trong thai kỳ
Phụ nữ mang thai mắc quai bị cần được theo dõi y tế, đặc biệt trong giai đoạn đầu của thai kỳ. Một số nghiên cứu ghi nhận nhiễm quai bị trong thời kỳ mang thai có thể liên quan đến nguy cơ bất lợi cho thai kỳ, trong đó có sảy thai.
Tuy nhiên, không nên hiểu rằng cứ mắc quai bị khi mang thai sẽ chắc chắn gây dị tật hoặc mất thai. Khi phụ nữ mang thai xuất hiện triệu chứng nghi ngờ quai bị, cần thông báo cho bác sĩ để được đánh giá tình trạng của mẹ và thai nhi phù hợp.
Viêm màng não và viêm não
Virus quai bị có thể xâm nhập hệ thần kinh trung ương và gây viêm màng não hoặc viêm não.
Viêm màng não có thể biểu hiện bằng đau đầu, sốt, nôn ói, cứng gáy, sợ ánh sáng hoặc rối loạn ý thức. Trong khi đó, viêm não có thể gây thay đổi ý thức, co giật, rối loạn thần kinh và trong trường hợp nặng có thể đe dọa tính mạng.
Một số biến chứng thần kinh hiếm gặp có thể để lại di chứng lâu dài, trong đó có giảm thính lực hoặc điếc. Đây là lý do người bệnh cần được đưa đến cơ sở y tế khi xuất hiện các triệu chứng thần kinh bất thường.
Viêm tụy
Quai bị có thể ảnh hưởng đến tuyến tụy và gây viêm tụy cấp. Người bệnh thường có biểu hiện đau bụng, buồn nôn, nôn hoặc rối loạn tiêu hóa.
Nếu đau bụng dữ dội, kéo dài hoặc kèm nôn nhiều, người bệnh cần được khám sớm để xác định nguyên nhân và loại trừ các biến chứng liên quan.
Viêm cơ tim và các biến chứng khác
Viêm cơ tim liên quan đến quai bị là biến chứng hiếm gặp nhưng có thể nghiêm trọng. Người bệnh có thể xuất hiện đau ngực, khó thở, hồi hộp hoặc mệt nhiều.
Ngoài ra, bệnh còn có thể gây một số biến chứng hiếm gặp khác. Vì vậy, việc theo dõi diễn biến bệnh là cần thiết, đặc biệt khi các triệu chứng trở nên nặng hơn hoặc xuất hiện biểu hiện bất thường ngoài vùng tuyến mang tai.
Quai bị có chữa được không?
Hiện chưa có thuốc kháng virus đặc hiệu được sử dụng thường quy để điều trị quai bị. Phần lớn người bệnh sẽ tự hồi phục khi hệ miễn dịch kiểm soát được virus.
Điều trị chủ yếu là điều trị hỗ trợ nhằm giảm sốt, giảm đau, hạn chế khó chịu và duy trì tình trạng dinh dưỡng, nước và điện giải trong thời gian cơ thể hồi phục.
Ở những trường hợp không có biến chứng, các triệu chứng thường cải thiện dần trong khoảng một đến hai tuần. Thời gian hồi phục có thể khác nhau giữa từng người và phụ thuộc vào mức độ bệnh cũng như tình trạng sức khỏe tổng thể.
Điều trị và chăm sóc người bệnh quai bị như thế nào?
Nghỉ ngơi đầy đủ
Người bệnh nên nghỉ ngơi, hạn chế các hoạt động gắng sức trong giai đoạn còn sốt, mệt hoặc sưng đau tuyến mang tai.
Nam giới sau tuổi dậy thì cần đặc biệt chú ý khi xuất hiện đau, sưng vùng bìu hoặc tinh hoàn. Khi có triệu chứng này, nên đi khám để đánh giá nguy cơ viêm tinh hoàn.
Giảm đau và hạ sốt
Khi sốt hoặc đau, bác sĩ có thể chỉ định thuốc giảm đau, hạ sốt phù hợp, chẳng hạn paracetamol. Việc sử dụng thuốc cần tuân thủ liều lượng và chống chỉ định theo từng trường hợp.
Không nên tự ý phối hợp nhiều thuốc giảm đau, hạ sốt hoặc sử dụng thuốc cho trẻ em theo liều của người lớn.
Chườm mát vùng sưng đau
Có thể sử dụng khăn sạch hoặc túi chườm lạnh bọc bên ngoài bằng một lớp vải để chườm nhẹ vùng tuyến mang tai trong thời gian ngắn. Biện pháp này có thể giúp giảm cảm giác đau và khó chịu.
Không nên đặt đá lạnh trực tiếp lên da hoặc chườm quá lâu vì có thể gây tổn thương da.
Bổ sung nước và dinh dưỡng
Người bệnh cần uống đủ nước. Nếu sốt, ăn uống kém hoặc mất nước, có thể cần bổ sung dung dịch điện giải theo hướng dẫn phù hợp.
Do tuyến nước bọt đang sưng đau, người bệnh nên lựa chọn các món mềm, lỏng, dễ nhai và dễ nuốt như cháo, súp, canh hoặc thức ăn được nấu nhừ.
Nên hạn chế những thực phẩm quá chua vì vị chua có thể kích thích tiết nước bọt và làm tăng cảm giác đau ở vùng tuyến mang tai. Thức ăn quá cứng, dai, cay hoặc khó nhai cũng nên được hạn chế trong giai đoạn sưng đau.
Có cần dùng kháng sinh khi bị quai bị không?
Kháng sinh không có tác dụng tiêu diệt virus quai bị nên không được sử dụng thường quy để điều trị bệnh.
Chỉ khi bác sĩ xác định người bệnh có nhiễm khuẩn hoặc bội nhiễm vi khuẩn mới cân nhắc sử dụng kháng sinh phù hợp. Người bệnh không nên tự mua kháng sinh hoặc dùng thuốc theo kinh nghiệm của người khác.
Tương tự, không nên tự ý đắp lá, chườm các loại thuốc dân gian hoặc bôi hóa chất lên vùng tuyến mang tai đang sưng vì có thể gây kích ứng da, bỏng hoặc nhiễm trùng thứ phát.
Khi nào người bệnh quai bị cần đi khám ngay?
Mặc dù phần lớn trường hợp có thể hồi phục tại nhà, người bệnh cần được đưa đến cơ sở y tế khi xuất hiện một trong các dấu hiệu sau:
- Đau đầu dữ dội, nôn nhiều hoặc cứng gáy.
- Lơ mơ, rối loạn ý thức hoặc co giật.
- Đau bụng dữ dội, nôn kéo dài.
- Đau hoặc sưng tinh hoàn, đặc biệt ở nam giới sau tuổi dậy thì.
- Đau ngực, khó thở, tim đập bất thường.
- Sốt cao kéo dài hoặc tình trạng toàn thân ngày càng xấu đi.
- Không uống được nước hoặc có dấu hiệu mất nước.
- Người bệnh là phụ nữ mang thai và xuất hiện triệu chứng nghi ngờ quai bị.
Quai bị có tự khỏi hoàn toàn không?
Quai bị có khả năng tự hồi phục ở đa số người bệnh và thường không để lại hậu quả lâu dài nếu không xảy ra biến chứng. Tuy nhiên, khả năng tự khỏi không đồng nghĩa với việc có thể hoàn toàn bỏ qua việc theo dõi.
Người bệnh cần nghỉ ngơi, đảm bảo dinh dưỡng và nước, kiểm soát triệu chứng phù hợp, đồng thời hạn chế tiếp xúc với người khác trong thời gian còn khả năng lây nhiễm.
Quai bị lây chủ yếu qua các giọt bắn đường hô hấp và dịch tiết đường hô hấp. Vì vậy, người mắc bệnh cần thực hiện các biện pháp vệ sinh hô hấp, không dùng chung đồ dùng cá nhân và hạn chế tiếp xúc gần với người khác theo hướng dẫn của nhân viên y tế.
Phòng ngừa quai bị như thế nào?
Biện pháp phòng ngừa quai bị hiệu quả nhất là tiêm vaccine theo khuyến cáo. Vaccine quai bị thường được sử dụng dưới dạng vaccine phối hợp phòng sởi – quai bị – rubella (MMR).
Bên cạnh tiêm chủng, việc giữ vệ sinh cá nhân, che miệng khi ho hoặc hắt hơi, rửa tay thường xuyên và hạn chế tiếp xúc gần với người đang mắc bệnh cũng góp phần làm giảm nguy cơ lây nhiễm.
Kết luận
Quai bị là bệnh nhiễm virus thường có diễn biến lành tính và phần lớn người bệnh có thể hồi phục hoàn toàn. Tuy nhiên, bệnh vẫn có khả năng gây biến chứng ở hệ thần kinh, tinh hoàn, buồng trứng, tuyến tụy, tim và một số cơ quan khác.
Hiện chưa có thuốc đặc trị quai bị, do đó điều trị chủ yếu tập trung vào chăm sóc hỗ trợ và kiểm soát triệu chứng. Người bệnh cần theo dõi sát diễn biến, không tự ý sử dụng kháng sinh hoặc các phương pháp điều trị chưa được kiểm chứng. Khi xuất hiện dấu hiệu bất thường hoặc nghi ngờ biến chứng, cần đến cơ sở y tế để được thăm khám và xử trí kịp thời.