Quai bị là bệnh truyền nhiễm do virus quai bị gây ra, thường biểu hiện bằng tình trạng sốt, mệt mỏi và sưng đau tuyến mang tai. Sau khi mắc bệnh, cơ thể hình thành đáp ứng miễn dịch đặc hiệu với virus, nhờ đó nguy cơ mắc lại giảm đáng kể. Tuy nhiên, không nên hiểu rằng một người đã từng mắc quai bị sẽ chắc chắn không thể mắc lại. Tái nhiễm quai bị đã được ghi nhận trong thực tế, mặc dù tương đối hiếm.
Sau khi mắc quai bị có miễn dịch lâu dài không?
Nhiễm virus quai bị tự nhiên thường tạo ra miễn dịch kéo dài cho phần lớn người bệnh. Kháng thể đặc hiệu và các thành phần khác của hệ miễn dịch giúp cơ thể nhận diện, kiểm soát virus khi tiếp xúc trở lại.
Theo các dữ liệu về miễn dịch với quai bị, phần lớn người từng mắc bệnh vẫn duy trì bằng chứng miễn dịch trong thời gian dài sau nhiễm. Tuy nhiên, mức độ và thời gian bảo vệ giữa từng người có thể khác nhau. Vì vậy, miễn dịch sau mắc bệnh được xem là bền vững nhưng không tuyệt đối.
Quai bị có thể mắc lại lần 2 không?
Có thể, nhưng tương đối hiếm. Các tài liệu giám sát bệnh của CDC ghi nhận tình trạng tái nhiễm ở những người từng mắc quai bị tự nhiên. Một số trường hợp có thể xuất hiện lại tình trạng viêm tuyến mang tai sau một khoảng thời gian đã hồi phục.
Do đó, khi một người đã từng bị quai bị nhưng sau này xuất hiện sưng đau vùng góc hàm hoặc tuyến mang tai, không nên tự kết luận đó là “quai bị tái phát”. Bác sĩ cần đánh giá triệu chứng, tiền sử bệnh, tình trạng tiếp xúc và trong trường hợp cần thiết có thể chỉ định xét nghiệm để xác định nguyên nhân.
Vì sao có thể mắc quai bị trở lại?
Cơ chế chính xác của tái nhiễm quai bị chưa được giải thích hoàn toàn. Miễn dịch sau nhiễm tự nhiên thường kéo dài, nhưng khả năng bảo vệ không phải lúc nào cũng tuyệt đối.
Một số yếu tố cần được xem xét gồm:
- Đáp ứng miễn dịch của từng người: Mức độ đáp ứng miễn dịch và khả năng duy trì kháng thể có thể khác nhau giữa các cá thể.
- Khoảng thời gian sau lần mắc bệnh: Khả năng bảo vệ miễn dịch có thể thay đổi theo thời gian.
- Tiếp xúc với nguồn lây: Người tiếp xúc gần, kéo dài với người đang mắc quai bị có nguy cơ phơi nhiễm cao hơn.
- Tình trạng miễn dịch: Một số tình trạng suy giảm miễn dịch hoặc sử dụng thuốc ức chế miễn dịch có thể ảnh hưởng đến khả năng đáp ứng với tác nhân gây bệnh.
- Chẩn đoán ban đầu chưa chính xác: Một số trường hợp được gọi là “quai bị lần 2” thực tế có thể là một bệnh lý khác gây viêm hoặc sưng tuyến nước bọt.
Sưng tuyến mang tai lần 2 có chắc chắn là quai bị tái phát không?
Không. Đây là điểm quan trọng cần lưu ý.
Sưng đau vùng trước tai, góc hàm hoặc tuyến nước bọt có thể xuất hiện trong nhiều bệnh lý khác nhau. Ngoài quai bị, các nguyên nhân có thể bao gồm viêm tuyến nước bọt do vi khuẩn, tắc nghẽn hoặc sỏi tuyến nước bọt, một số nhiễm virus khác và các bệnh lý khác của vùng đầu cổ.
Đặc biệt, CDC ghi nhận tình trạng viêm tuyến mang tai tái diễn: tình trạng sưng ở một bên có thể giảm rồi xuất hiện lại sau vài tuần hoặc vài tháng, đôi khi ở bên đối diện. Hiện tượng này không đồng nghĩa với việc người bệnh chắc chắn đã mắc lại quai bị.
Vì vậy, nếu người từng mắc quai bị xuất hiện lại triệu chứng tương tự, cần được thăm khám thay vì tự điều trị hoặc tự xác định nguyên nhân.
Làm thế nào để phân biệt quai bị tái nhiễm với các nguyên nhân khác?
Bác sĩ có thể dựa trên:
- Thời điểm khởi phát và diễn biến của triệu chứng.
- Có hay không tình trạng sốt, mệt mỏi, đau đầu hoặc triệu chứng hô hấp.
- Vị trí, mức độ và thời gian sưng tuyến nước bọt.
- Tiền sử từng mắc quai bị hoặc tiêm vaccine phòng quai bị.
- Tiền sử tiếp xúc với người mắc quai bị.
- Khám các tuyến nước bọt và các vùng lân cận.
- Xét nghiệm virus hoặc huyết thanh học khi có chỉ định.
Không nên chỉ dựa vào việc đã từng mắc quai bị hoặc chỉ dựa vào triệu chứng sưng góc hàm để xác định tái nhiễm. Xét nghiệm huyết thanh cũng cần được bác sĩ diễn giải trong bối cảnh lâm sàng cụ thể, bởi một kết quả IgG đơn độc không đủ để xác định một ca quai bị cấp tính.
Người từng mắc quai bị có cần phòng bệnh nữa không?
Có. Việc đã từng mắc quai bị giúp tạo miễn dịch lâu dài ở phần lớn người bệnh nhưng không loại trừ hoàn toàn khả năng nhiễm lại. Do đó, các biện pháp phòng bệnh vẫn có ý nghĩa, đặc biệt trong môi trường có nguy cơ lây truyền cao.
Tiêm vaccine phòng quai bị, thường được sử dụng trong vaccine phối hợp sởi – quai bị – rubella (MMR), là biện pháp quan trọng để phòng bệnh ở những người chưa có bằng chứng miễn dịch phù hợp. Vaccine không tạo ra sự bảo vệ tuyệt đối, nhưng người đã được tiêm chủng nhìn chung có nguy cơ mắc bệnh và biến chứng thấp hơn so với người chưa được bảo vệ đầy đủ.
Khi nào cần đi khám?
Người đã từng mắc quai bị nên đi khám nếu xuất hiện lại tình trạng sưng đau tuyến mang tai hoặc tuyến nước bọt, đặc biệt khi kèm theo:
- Sốt hoặc tình trạng mệt mỏi rõ rệt.
- Sưng đau vùng trước tai hoặc góc hàm tăng dần.
- Đau khi nhai, nuốt hoặc há miệng.
- Đau đầu dữ dội, nôn ói hoặc cứng gáy.
- Đau hoặc sưng tinh hoàn ở nam giới sau tuổi dậy thì.
- Đau bụng hoặc các triệu chứng bất thường khác.
Những biểu hiện này có thể liên quan đến quai bị hoặc một bệnh lý khác và cần được đánh giá y tế phù hợp.
Kết luận
Quai bị có thể mắc lại nhưng trường hợp tái nhiễm không thường gặp. Sau khi nhiễm virus tự nhiên, phần lớn người bệnh hình thành miễn dịch kéo dài, giúp giảm đáng kể nguy cơ mắc bệnh lần nữa. Tuy nhiên, miễn dịch không nên được xem là bảo vệ tuyệt đối.
Khi người từng mắc quai bị xuất hiện lại tình trạng sưng tuyến mang tai, cần phân biệt giữa tái nhiễm quai bị và viêm tuyến nước bọt tái diễn hoặc các nguyên nhân khác. Thăm khám và xét nghiệm khi có chỉ định giúp xác định nguyên nhân chính xác, từ đó có hướng theo dõi và xử trí phù hợp.