Ngày 10/10 hằng năm được Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) lựa chọn là Ngày Sức khỏe Tâm thần Thế giới (World Mental Health Day), nhằm nâng cao nhận thức cộng đồng về vai trò của sức khỏe tâm thần, thúc đẩy các hoạt động phòng ngừa, phát hiện sớm, điều trị và phục hồi chức năng đối với các rối loạn tâm thần, đồng thời tăng cường sự quan tâm và đầu tư cho các dịch vụ chăm sóc sức khỏe tâm thần.
Năm 2026, WHO phát động chủ đề “Lived experiences heard: real voices, real change”, nhấn mạnh việc lắng nghe và phát huy giá trị của những người có trải nghiệm thực tế với các vấn đề sức khỏe tâm thần. Đây không chỉ là việc lắng nghe câu chuyện cá nhân, mà hướng tới sự tham gia có ý nghĩa của người bệnh và người chăm sóc trong quá trình xây dựng chính sách, tổ chức dịch vụ, triển khai và đánh giá các chương trình chăm sóc sức khỏe tâm thần.
Sức khỏe tâm thần là một bộ phận thiết yếu của sức khỏe toàn diện
Sức khỏe không chỉ được đánh giá qua tình trạng thể chất mà còn bao gồm sức khỏe tâm thần và khả năng thích ứng của mỗi người trước những thay đổi, áp lực trong cuộc sống. Khi sức khỏe tâm thần được bảo đảm, mỗi cá nhân có điều kiện học tập, lao động, xây dựng các mối quan hệ xã hội và duy trì chất lượng cuộc sống tốt hơn.
Ngược lại, các vấn đề về sức khỏe tâm thần nếu không được nhận diện và hỗ trợ kịp thời có thể ảnh hưởng đến khả năng học tập, làm việc, sinh hoạt, quan hệ gia đình và sự tham gia của người bệnh vào đời sống cộng đồng.
Do đó, chăm sóc sức khỏe tâm thần cần được nhìn nhận như một nội dung không thể tách rời của hệ thống chăm sóc sức khỏe nói chung. Việc nâng cao nhận thức, dự phòng yếu tố nguy cơ, phát hiện sớm các biểu hiện bất thường và tiếp cận dịch vụ chuyên môn kịp thời có ý nghĩa quan trọng đối với sức khỏe của cá nhân, gia đình và cộng đồng.
Lắng nghe người có trải nghiệm thực tế là một phần của chăm sóc sức khỏe tâm thần chất lượng
Một trong những thông điệp trọng tâm của WHO năm 2026 là trải nghiệm sống của người bệnh cũng là một nguồn tri thức có giá trị. Những người từng trải qua các vấn đề về sức khỏe tâm thần có những hiểu biết thực tế về quá trình tìm kiếm sự trợ giúp, tiếp cận dịch vụ, điều trị, phục hồi và tái hòa nhập cộng đồng mà các kiến thức chuyên môn đơn thuần không thể phản ánh đầy đủ.
Việc tạo điều kiện để người bệnh, người đã từng trải qua vấn đề sức khỏe tâm thần và người chăm sóc được tham gia đóng góp ý kiến có thể giúp các cơ sở y tế nhận diện tốt hơn những khó khăn trong quá trình tiếp cận và sử dụng dịch vụ.
Đây cũng là cơ sở để hướng tới mô hình chăm sóc lấy người bệnh làm trung tâm, tôn trọng phẩm giá, quyền lựa chọn và nhu cầu chính đáng của người bệnh; đồng thời tăng cường sự phối hợp giữa nhân viên y tế, người bệnh, gia đình và cộng đồng.
WHO cũng nhấn mạnh định hướng chuyển từ mô hình chăm sóc phụ thuộc nhiều vào cơ sở điều trị tập trung sang các dịch vụ chăm sóc sức khỏe tâm thần dựa vào cộng đồng, lấy con người làm trung tâm và bảo đảm quyền của người bệnh.
Xóa bỏ kỳ thị và phân biệt đối xử đối với người có vấn đề sức khỏe tâm thần
Kỳ thị và những định kiến liên quan đến bệnh tâm thần vẫn có thể trở thành rào cản khiến người bệnh hoặc gia đình chậm tìm kiếm sự hỗ trợ chuyên môn. Những quan niệm sai lệch, cách gọi mang tính miệt thị hoặc thái độ xa lánh có thể làm gia tăng cảm giác mặc cảm, cô lập và ảnh hưởng đến quá trình điều trị, phục hồi.
Vì vậy, cộng đồng cần nhìn nhận các vấn đề sức khỏe tâm thần dưới góc độ y khoa và sức khỏe cộng đồng thay vì định kiến hoặc gán nhãn con người theo tình trạng bệnh.
Người có rối loạn tâm thần cần được đối xử với sự tôn trọng, được tiếp cận các dịch vụ chăm sóc sức khỏe phù hợp và có cơ hội duy trì các mối quan hệ gia đình, xã hội, học tập và lao động trong phạm vi khả năng của mình.
Không kỳ thị, không phân biệt đối xử và không loại trừ người bệnh khỏi cộng đồng là những hành động thiết thực góp phần xây dựng môi trường hỗ trợ phục hồi và bảo vệ sức khỏe tâm thần.
Chủ động chăm sóc sức khỏe tâm thần từ gia đình và cộng đồng
Chăm sóc sức khỏe tâm thần không chỉ thuộc trách nhiệm của ngành y tế mà cần sự tham gia của gia đình, nhà trường, nơi làm việc và toàn xã hội.
Mỗi người có thể chủ động bảo vệ sức khỏe tâm thần thông qua việc:
- Duy trì chế độ sinh hoạt, học tập và làm việc hợp lý; bảo đảm thời gian nghỉ ngơi và phục hồi.
- Xây dựng lối sống lành mạnh, duy trì hoạt động thể chất phù hợp và các mối quan hệ xã hội tích cực.
- Chủ động nhận diện những thay đổi kéo dài hoặc bất thường về cảm xúc, suy nghĩ, hành vi và khả năng thực hiện các hoạt động hằng ngày.
- Chia sẻ với người thân, nhân viên y tế hoặc chuyên gia khi bản thân gặp khó khăn về tâm lý và sức khỏe tâm thần.
- Quan tâm, lắng nghe và hỗ trợ người thân khi nhận thấy họ đang gặp vấn đề về sức khỏe tâm thần.
- Không tự ý sử dụng thuốc hoặc áp dụng các phương pháp điều trị không có cơ sở chuyên môn.
- Khi cần thiết, chủ động tìm đến cơ sở y tế để được đánh giá, tư vấn và điều trị phù hợp.
Chung tay xây dựng môi trường chăm sóc sức khỏe tâm thần nhân văn
Một hệ thống chăm sóc sức khỏe tâm thần hiệu quả cần bảo đảm khả năng tiếp cận dịch vụ, chất lượng chuyên môn và sự tôn trọng đối với người bệnh. Trong đó, tiếng nói của người có trải nghiệm thực tế cần được xem là một thành phần quan trọng trong quá trình cải thiện dịch vụ.
Hưởng ứng Ngày Sức khỏe Tâm thần Thế giới 10/10/2026, mỗi cá nhân có thể bắt đầu từ những hành động thiết thực: lắng nghe thay vì phán xét, thấu hiểu thay vì kỳ thị, hỗ trợ thay vì xa lánh và khuyến khích người gặp khó khăn tìm kiếm sự trợ giúp chuyên môn khi cần thiết.
Quan tâm đến sức khỏe tâm thần chính là góp phần bảo vệ sức khỏe toàn diện, nâng cao chất lượng cuộc sống và xây dựng một cộng đồng nhân văn, hòa nhập, trong đó mỗi người đều được tôn trọng và có cơ hội tiếp cận dịch vụ chăm sóc sức khỏe phù hợp.
Ngày Sức khỏe Tâm thần Thế giới 10/10/2026
“Lắng nghe trải nghiệm thực tế – Tiếng nói chân thực, thay đổi thực chất.”
Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO).