Quai bị là bệnh truyền nhiễm do virus gây ra, thường biểu hiện bằng tình trạng sưng đau tuyến nước bọt, đặc biệt là tuyến mang tai ở một hoặc hai bên. Bệnh có khả năng lây truyền qua dịch tiết đường hô hấp và nước bọt khi người bệnh ho, hắt hơi, nói chuyện hoặc tiếp xúc gần.
Hiện nay, chưa có thuốc điều trị đặc hiệu giúp loại bỏ trực tiếp virus quai bị. Việc chăm sóc người bệnh chủ yếu nhằm giảm các triệu chứng, duy trì thể trạng và phát hiện sớm những biến chứng có thể xảy ra. Phần lớn trường hợp diễn biến nhẹ và tự hồi phục, nhưng quai bị không nên bị xem là bệnh hoàn toàn vô hại, đặc biệt ở thanh thiếu niên và người trưởng thành.
Có nên chữa quai bị bằng mẹo dân gian?
Trong dân gian lưu truyền nhiều phương pháp sử dụng nguyên liệu tự nhiên để xử lý vùng mang tai sưng đau, chẳng hạn như hạt gấc, tỏi, gừng, lá trầu không, lá dâm bụt hoặc một số loại nguyên liệu khác.
Tuy nhiên, cần phân biệt rõ giữa biện pháp dân gian được truyền miệng và phương pháp điều trị đã được chứng minh về hiệu quả và độ an toàn.
Đến nay, chưa có bằng chứng lâm sàng đủ tin cậy cho thấy việc đắp các loại hạt, lá hoặc nguyên liệu kể trên có thể tiêu diệt virus quai bị, rút ngắn đáng kể thời gian mắc bệnh hoặc ngăn ngừa biến chứng. Vì vậy, người bệnh không nên xem các mẹo dân gian là phương pháp điều trị chính hoặc thay thế việc theo dõi và chăm sóc y tế.
Một số nguyên liệu khi tiếp xúc trực tiếp với da còn có thể gây kích ứng, viêm da tiếp xúc, bỏng hóa chất hoặc làm tổn thương hàng rào bảo vệ của da. Nếu vùng da đang trầy xước hoặc có tổn thương, việc đắp nguyên liệu không bảo đảm vệ sinh còn có thể tạo điều kiện cho vi khuẩn xâm nhập và gây nhiễm trùng thứ phát.
Một số mẹo dân gian thường được truyền miệng
Đắp hạt gấc
Hạt gấc là một trong những nguyên liệu từng được sử dụng trong một số bài thuốc dân gian để bôi ngoài da tại vùng sưng đau. Tuy nhiên, chưa có bằng chứng khoa học đủ để khẳng định hạt gấc có tác dụng điều trị quai bị hoặc loại bỏ virus gây bệnh.
Đặc biệt, hạt gấc không phải nguyên liệu có thể sử dụng tùy tiện. Việc tự chế biến và sử dụng không đúng cách có thể gây nguy cơ ảnh hưởng sức khỏe. Do đó, không nên tự ý ăn hoặc uống các chế phẩm từ hạt gấc, cũng không nên sử dụng chúng trên vùng da tổn thương nếu chưa được nhân viên y tế hướng dẫn.
Đắp tỏi, gừng hoặc các nguyên liệu có tính kích ứng
Tỏi, gừng và một số nguyên liệu tự nhiên khác cũng thường được truyền miệng với mục đích làm giảm sưng hoặc giảm đau vùng mang tai.
Tuy nhiên, việc bôi trực tiếp những nguyên liệu này lên da không được xem là phương pháp điều trị quai bị theo y học hiện đại. Một số chất có trong nguyên liệu tự nhiên có thể gây nóng rát, kích ứng hoặc viêm da, đặc biệt khi được giã nhuyễn rồi giữ trên da trong thời gian dài.
Do đó, không nên tự ý đắp nguyên liệu có tính kích ứng lên vùng tuyến mang tai đang sưng đau, nhất là ở trẻ nhỏ hoặc người có làn da nhạy cảm.
Đắp lá trầu không, lá dâm bụt và các loại lá khác
Một số bài thuốc dân gian sử dụng lá cây giã nát để đắp lên vùng sưng. Tuy nhiên, hiệu quả của phương pháp này đối với virus quai bị chưa được chứng minh bằng các nghiên cứu lâm sàng có chất lượng.
Ngoài vấn đề hiệu quả chưa được xác lập, nguyên liệu tươi nếu không được làm sạch và xử lý phù hợp có thể mang theo vi sinh vật, bụi bẩn hoặc các chất gây kích ứng. Vì vậy, việc đắp trực tiếp lên vùng da đang viêm, trầy xước hoặc có tổn thương không được khuyến khích.
Tuyệt đối không tự ý dùng các chất gây bỏng hoặc kích ứng da
Người bệnh cần đặc biệt tránh những phương pháp truyền miệng sử dụng các chất có khả năng gây tổn thương da như vôi, nhựa cây hoặc những hỗn hợp không rõ thành phần.
Việc bôi các chất này lên vùng mang tai không giúp điều trị virus quai bị mà còn có thể gây bỏng, phồng rộp, viêm da, tổn thương mô hoặc nhiễm trùng. Khi da bị tổn thương, quá trình chăm sóc và hồi phục có thể trở nên phức tạp hơn.
Không nên tự đắp bất kỳ nguyên liệu nào lên vùng da bị trầy xước, loét, phồng rộp hoặc có dấu hiệu nhiễm trùng.
Điều trị quai bị theo hướng dẫn y khoa
Do quai bị là bệnh do virus nên điều trị chủ yếu là điều trị hỗ trợ. Người bệnh cần được nghỉ ngơi, uống đủ nước và bảo đảm dinh dưỡng phù hợp trong thời gian mắc bệnh. Khi tuyến mang tai sưng đau, nên ưu tiên các loại thức ăn mềm, dễ nuốt và hạn chế những thực phẩm có thể làm tăng cảm giác đau khi nhai hoặc kích thích tuyến nước bọt.
Thuốc giảm đau, hạ sốt có thể được sử dụng khi cần thiết nhưng nên lựa chọn và sử dụng đúng liều, đặc biệt đối với trẻ em. Người bệnh không nên tự ý sử dụng kháng sinh vì kháng sinh không có tác dụng tiêu diệt virus quai bị.
Việc điều trị tại nhà chỉ phù hợp với những trường hợp được nhân viên y tế đánh giá là không có dấu hiệu biến chứng và có khả năng theo dõi đầy đủ. Nếu tình trạng bệnh diễn biến bất thường, người bệnh cần được khám lại.
Người mắc quai bị cần cách ly để hạn chế lây nhiễm
Quai bị có khả năng lây truyền từ người sang người thông qua nước bọt và các giọt dịch tiết đường hô hấp. Vì vậy, người bệnh cần hạn chế tiếp xúc gần với người khác trong giai đoạn có khả năng lây nhiễm.
Khuyến cáo hiện nay là người mắc quai bị nên được cách ly ít nhất 5 ngày kể từ khi bắt đầu xuất hiện tình trạng sưng tuyến mang tai hoặc tuyến nước bọt. Trong thời gian này nên hạn chế đi học, đi làm, tham gia các hoạt động tập trung đông người và tránh dùng chung đồ dùng có tiếp xúc với nước bọt.
Cần theo dõi các dấu hiệu biến chứng
Phần lớn người mắc quai bị hồi phục hoàn toàn, nhưng bệnh vẫn có thể gây biến chứng, đặc biệt ở người trưởng thành. Các biến chứng có thể gặp bao gồm viêm tinh hoàn, viêm buồng trứng, viêm tuyến vú, viêm tụy, viêm màng não, viêm não và giảm hoặc mất thính lực.
Nam giới sau tuổi dậy thì cần đặc biệt lưu ý nếu xuất hiện đau hoặc sưng một hay hai bên tinh hoàn. Đây có thể là dấu hiệu viêm tinh hoàn liên quan đến quai bị và cần được bác sĩ đánh giá.
Người bệnh cũng cần đi khám khi xuất hiện đau đầu dữ dội, nôn ói, cứng cổ, rối loạn ý thức, co giật, đau bụng nhiều, nôn kéo dài, đau hoặc sưng tinh hoàn, tình trạng sốt kéo dài hoặc các triệu chứng trở nên nặng hơn thay vì cải thiện.
Một điểm quan trọng là một số biến chứng của quai bị có thể xuất hiện ngay cả khi tình trạng sưng tuyến mang tai không rõ ràng. Vì vậy, không nên chỉ dựa vào mức độ sưng vùng mặt để đánh giá bệnh có nhẹ hay không.
Khi nào cần đưa người bệnh đến cơ sở y tế?
Người bệnh nên được thăm khám nếu chưa chắc chắn về chẩn đoán, triệu chứng không cải thiện hoặc xuất hiện dấu hiệu bất thường. Trẻ nhỏ, thanh thiếu niên, người trưởng thành và những trường hợp có bệnh nền cần được theo dõi thận trọng hơn.
Đặc biệt, cần đưa người bệnh đến cơ sở y tế ngay khi có các biểu hiện như đau đầu dữ dội, cứng cổ, thay đổi ý thức, co giật, đau bụng dữ dội, nôn nhiều, đau hoặc sưng tinh hoàn, khó uống nước hoặc tình trạng toàn thân xấu đi.
Kết luận
Các mẹo dân gian như đắp hạt, tỏi, gừng hoặc lá cây được lưu truyền trong cộng đồng nhưng chưa có bằng chứng khoa học đủ để khẳng định khả năng điều trị virus quai bị hoặc phòng ngừa biến chứng. Việc tự ý sử dụng các nguyên liệu này, đặc biệt những chất có khả năng gây kích ứng, còn có thể làm tổn thương da và gây nhiễm trùng thứ phát.
Đối với người mắc quai bị, chăm sóc hỗ trợ, nghỉ ngơi, bổ sung đủ nước, dinh dưỡng phù hợp, kiểm soát triệu chứng và thực hiện cách ly là những biện pháp quan trọng. Người bệnh cũng cần được theo dõi các dấu hiệu bất thường để phát hiện sớm biến chứng và được bác sĩ thăm khám khi cần thiết.
Quai bị thường có diễn biến tự giới hạn và nhiều người hồi phục hoàn toàn, nhưng việc chủ quan hoặc thay thế chăm sóc y tế bằng các phương pháp truyền miệng có thể làm chậm quá trình đánh giá và xử trí biến chứng.