Chóng mặt kịch phát lành tính, thường được viết tắt là BPPV (Benign Paroxysmal Positional Vertigo), là một trong những nguyên nhân phổ biến gây chóng mặt do rối loạn hệ thống tiền đình ở tai trong.
Điểm đặc trưng của bệnh là cảm giác xoay tròn hoặc mất thăng bằng xuất hiện đột ngột khi thay đổi tư thế đầu. Người bệnh có thể gặp cơn chóng mặt khi nằm xuống, ngồi dậy, xoay người trên giường, cúi đầu hoặc ngửa cổ.
Mặc dù BPPV thường không phải bệnh lý nguy hiểm đến tính mạng, những cơn chóng mặt đột ngột vẫn có thể khiến người bệnh mất thăng bằng và té ngã. Vì vậy, việc nhận biết đúng bệnh và điều trị phù hợp vẫn rất quan trọng.
1. Chóng mặt kịch phát lành tính là gì?
BPPV còn được gọi là chóng mặt tư thế kịch phát lành tính hoặc thạch nhĩ lạc chỗ.
Để duy trì khả năng thăng bằng, cơ thể dựa vào sự phối hợp của mắt, não và hệ thống tiền đình nằm trong tai trong. Trong hệ thống này có những tinh thể rất nhỏ chứa canxi, thường được gọi là sỏi tai hoặc sỏi tiền đình.
Bình thường, các tinh thể này nằm ở vị trí thích hợp. Tuy nhiên, khi chúng bị tách khỏi vị trí ban đầu và đi vào các ống bán khuyên, sự thay đổi tư thế đầu có thể khiến các tinh thể di chuyển bất thường.
Các chuyển động này tạo ra tín hiệu sai lệch cho hệ thống tiền đình. Não nhận được thông tin không tương ứng với tín hiệu từ mắt và các cơ quan cảm nhận khác, từ đó tạo ra cảm giác chóng mặt hoặc quay cuồng.
Vì vậy, người bệnh thường nhận thấy cơn chóng mặt xuất hiện rất rõ khi thay đổi tư thế đầu.
2. Các triệu chứng thường gặp
Biểu hiện nổi bật nhất của BPPV là cơn chóng mặt xuất hiện đột ngột, thường kéo dài trong thời gian ngắn và liên quan đến tư thế đầu.
Một số tình huống dễ kích hoạt cơn gồm:
- Nằm xuống giường.
- Ngồi dậy sau khi nằm.
- Lật người sang một bên khi đang ngủ.
- Quay đầu sang trái hoặc phải.
- Cúi đầu xuống.
- Ngửa đầu lên.
- Thay đổi tư thế đầu một cách nhanh chóng.
Người bệnh có thể cảm thấy căn phòng đang quay, bản thân đang xoay hoặc chao đảo. Mức độ chóng mặt có thể từ nhẹ đến rất mạnh.
Ngoài chóng mặt, một số triệu chứng có thể xuất hiện cùng lúc như:
- Buồn nôn hoặc nôn.
- Mất thăng bằng.
- Cảm giác lâng lâng.
- Khó đứng vững.
- Rung giật nhãn cầu, tức mắt chuyển động không chủ ý.
Một đặc điểm đáng chú ý là cơn chóng mặt do BPPV thường ngắn, thường dưới khoảng một phút sau khi tư thế kích thích được giữ nguyên.
BPPV điển hình không gây ngất, điếc hoặc ù tai. Nếu chóng mặt đi kèm những triệu chứng bất thường khác, cần được bác sĩ đánh giá để loại trừ những nguyên nhân khác.
3. Vì sao bị BPPV?
Trong nhiều trường hợp, bác sĩ không xác định được một nguyên nhân cụ thể. Đây được gọi là BPPV vô căn.
Tuy nhiên, tình trạng này có thể liên quan đến một số yếu tố như:
- Chấn thương vùng đầu.
- Rối loạn hoặc bệnh lý của tai trong.
- Một số tổn thương xảy ra sau phẫu thuật tai.
- Nằm bất động trong thời gian dài.
- Một số trường hợp có liên quan đến chứng đau nửa đầu.
Nhìn chung, cơ chế quan trọng nhất vẫn là sự di chuyển bất thường của các tinh thể canxi vào ống bán khuyên.
4. Những ai dễ mắc BPPV?
BPPV có thể xảy ra ở nhiều độ tuổi, nhưng nguy cơ có xu hướng tăng khi tuổi cao.
Tình trạng này thường gặp ở người từ khoảng 50 tuổi trở lên. Tiền sử chấn thương đầu hoặc các vấn đề liên quan đến hệ thống tiền đình cũng có thể làm tăng nguy cơ mắc bệnh.
Các nguồn thông tin y khoa có thể ghi nhận khác nhau về sự khác biệt giữa nam và nữ; vì vậy không nên dựa vào giới tính để tự xác định mình có mắc BPPV hay không. Quan trọng hơn là kiểu chóng mặt và các dấu hiệu đi kèm.
5. BPPV có nguy hiểm không?
Tên gọi “lành tính” cho thấy BPPV nhìn chung không phải bệnh lý đe dọa tính mạng.
Một số trường hợp có thể tự cải thiện sau một khoảng thời gian. Tuy nhiên, điều này không có nghĩa mọi trường hợp chóng mặt đều có thể xem nhẹ.
Nguy cơ đáng lưu ý nhất là té ngã. Khi cơn chóng mặt xuất hiện bất ngờ, người bệnh có thể mất thăng bằng, đặc biệt khi đang đứng, đi lại hoặc xuống cầu thang.
Ở người lớn tuổi, té ngã có thể dẫn đến những chấn thương nghiêm trọng.
Ngoài ra, nếu chóng mặt kéo dài, tái diễn nhiều lần hoặc có biểu hiện không điển hình, người bệnh nên được khám để xác định chính xác nguyên nhân.
6. Chẩn đoán BPPV như thế nào?
Chẩn đoán thường bắt đầu bằng việc bác sĩ khai thác kỹ đặc điểm của cơn chóng mặt:
- Cơn xuất hiện trong hoàn cảnh nào?
- Có liên quan đến thay đổi tư thế đầu hay không?
- Cơn kéo dài bao lâu?
- Có buồn nôn, nôn hoặc mất thăng bằng không?
- Có ù tai, nghe kém, đau đầu hoặc các triệu chứng thần kinh khác không?
Sau đó, bác sĩ có thể thực hiện các nghiệm pháp thay đổi tư thế đầu và cơ thể để tìm xem động tác nào kích thích cơn chóng mặt và quan sát rung giật nhãn cầu.
Một trong những nghiệm pháp thường được sử dụng trong đánh giá BPPV là nghiệm pháp Dix-Hallpike.
Nếu biểu hiện không điển hình hoặc bác sĩ nghi ngờ một nguyên nhân khác, người bệnh có thể cần thêm các phương tiện kiểm tra như VNG/ENG hoặc chụp MRI tùy trường hợp.
7. Điều trị BPPV
Điểm quan trọng trong điều trị BPPV là đưa các tinh thể canxi bị lệch trở lại vị trí thích hợp, thay vì chỉ tập trung vào việc làm giảm cảm giác chóng mặt.
Tái định vị sỏi tai
Đây là phương pháp điều trị chủ yếu đối với BPPV.
Bác sĩ sẽ thực hiện một chuỗi động tác thay đổi tư thế đầu và cơ thể theo trình tự nhất định nhằm giúp các tinh thể di chuyển ra khỏi ống bán khuyên.
Một kỹ thuật thường được sử dụng là nghiệm pháp Epley.
Tùy tình trạng cụ thể, bác sĩ có thể lựa chọn nghiệm pháp phù hợp với bên tai và ống bán khuyên bị ảnh hưởng.
Một số bài tập phục hồi chức năng tiền đình khác, chẳng hạn Brandt-Daroff, cũng có thể được hướng dẫn cho người bệnh thực hiện trong quá trình phục hồi.
Không nên tự thực hiện các nghiệm pháp nếu chưa được xác định đúng loại BPPV và bên tai bị ảnh hưởng, đặc biệt khi người bệnh có vấn đề về cổ, cột sống hoặc các bệnh lý khác khiến việc thay đổi tư thế không an toàn.
Phẫu thuật
Phẫu thuật rất hiếm khi cần thiết. Đây thường không phải lựa chọn đầu tiên và chỉ được cân nhắc trong những trường hợp đặc biệt khi các phương pháp điều trị thông thường không đem lại hiệu quả.
8. Sinh hoạt thế nào khi đang bị chóng mặt?
Trong thời gian còn triệu chứng, người bệnh nên ưu tiên an toàn:
- Đứng lên và ngồi xuống từ từ.
- Hạn chế xoay hoặc thay đổi tư thế đầu quá nhanh.
- Khi đang chóng mặt, nên ngồi hoặc nằm xuống ở vị trí an toàn.
- Đi lại chậm và sử dụng điểm tựa nếu cần.
- Tránh những hoạt động có nguy cơ té ngã.
- Không nên lái xe hoặc vận hành máy móc khi vẫn còn chóng mặt.
- Thực hiện các bài tập phục hồi tiền đình nếu đã được nhân viên y tế hướng dẫn.
Việc giữ môi trường sinh hoạt an toàn đặc biệt quan trọng đối với người cao tuổi vì nhóm này có nguy cơ bị chấn thương khi té ngã cao hơn.
9. Chế độ ăn uống và phòng tái phát
BPPV có thể tái phát sau khi đã điều trị thành công. Vì vậy, người bệnh nên theo dõi các triệu chứng và tái khám khi cơn chóng mặt xuất hiện trở lại.
Bệnh viện Hữu nghị Đa khoa Nghệ An khuyến nghị chú ý đến chế độ sinh hoạt, hạn chế các yếu tố như caffeine, rượu bia và thuốc lá; đồng thời duy trì đủ nước. Việc bổ sung vitamin D hoặc canxi chỉ nên thực hiện khi có chỉ định hoặc xác định thiếu hụt, thay vì tự ý dùng kéo dài.
Quan trọng hơn cả là điều trị đúng nguyên nhân và thực hiện các nghiệm pháp tái định vị theo hướng dẫn của nhân viên y tế.
10. Khi nào cần đi khám ngay?
Không nên mặc định mọi cơn chóng mặt đều là BPPV.
Nếu chóng mặt xuất hiện cùng những dấu hiệu bất thường như:
- Đau đầu dữ dội hoặc bất thường.
- Nói khó, nói ngọng.
- Yếu hoặc tê một bên tay chân.
- Khó đi lại nghiêm trọng hoặc mất thăng bằng đột ngột.
- Rối loạn thị lực.
- Ngất.
- Nôn ói liên tục.
- Nghe kém hoặc mất thính lực đột ngột.
- Sốt cao hoặc các dấu hiệu thần kinh khác.
cần được đưa đi khám/cấp cứu để bác sĩ đánh giá, vì những biểu hiện này có thể liên quan đến các bệnh lý khác, trong đó có những nguyên nhân cần xử trí khẩn cấp.
11. Tóm lại
Chóng mặt kịch phát lành tính (BPPV) thường xuất hiện do các tinh thể canxi trong hệ thống tiền đình bị di chuyển khỏi vị trí bình thường. Khi đầu thay đổi tư thế, các tinh thể này kích thích ống bán khuyên và tạo ra những cơn chóng mặt ngắn nhưng có thể rất mạnh.
Bệnh thường không nguy hiểm và có khả năng điều trị hiệu quả, chủ yếu bằng các nghiệm pháp tái định vị sỏi tai. Tuy nhiên, người bệnh vẫn cần chú ý phòng té ngã và không nên tự cho rằng mọi cơn chóng mặt đều là BPPV.
Đặc biệt, chóng mặt kèm các dấu hiệu thần kinh bất thường hoặc xuất hiện đột ngột với mức độ nghiêm trọng cần được đánh giá y tế ngay.