Bơm xi măng sinh học cột sống là một kỹ thuật can thiệp tối thiểu được sử dụng nhằm điều trị một số trường hợp xẹp, gãy lún thân đốt sống, đặc biệt ở người bệnh loãng xương. Kỹ thuật đưa vật liệu xi măng xương vào thân đốt sống dưới hướng dẫn của chẩn đoán hình ảnh, qua đó giúp gia cố vùng xương tổn thương, giảm đau và cải thiện khả năng vận động.
Phương pháp này có ưu điểm là đường vào nhỏ, thời gian thực hiện tương đối ngắn và người bệnh thường có thể vận động sớm sau can thiệp. Tuy nhiên, bơm xi măng cột sống không phải là lựa chọn phù hợp cho mọi trường hợp xẹp đốt sống. Việc chỉ định cần dựa trên triệu chứng lâm sàng, hình ảnh học, nguyên nhân gây xẹp và tình trạng sức khỏe tổng thể của người bệnh.
1. Bơm xi măng sinh học cột sống là gì?
Bơm xi măng sinh học cột sống, hay tạo hình thân đốt sống bằng xi măng xương, là thủ thuật đưa vật liệu xi măng sinh học vào bên trong thân đốt sống bị tổn thương thông qua một kim chuyên dụng.
Loại xi măng thường được sử dụng là polymethylmethacrylate (PMMA). Sau khi được pha trộn theo quy trình, vật liệu chuyển dần từ trạng thái lỏng sang đông cứng thông qua phản ứng polymer hóa. Khi nằm trong thân đốt sống, xi măng tạo thành một khối có độ cứng cao, góp phần củng cố cấu trúc của đốt sống bị tổn thương.
Mục tiêu chính của thủ thuật là:
- Tăng độ vững của thân đốt sống bị xẹp hoặc gãy lún.
- Giảm đau liên quan đến tổn thương thân đốt sống.
- Hỗ trợ người bệnh sớm trở lại vận động.
- Hạn chế các hậu quả của tình trạng bất động kéo dài ở người cao tuổi.
Tùy đặc điểm tổn thương, bác sĩ có thể lựa chọn vertebroplasty hoặc kyphoplasty.
Vertebroplasty
Vertebroplasty là kỹ thuật đưa xi măng trực tiếp vào thân đốt sống thông qua kim chuyên dụng dưới hướng dẫn của X-quang tăng sáng hoặc phương tiện chẩn đoán hình ảnh phù hợp.
Kyphoplasty
Kyphoplasty có thêm bước tạo khoang trong thân đốt sống bằng một bóng chuyên dụng trước khi đưa xi măng vào. Việc tạo khoang có thể hỗ trợ phục hồi một phần chiều cao thân đốt sống và giúp bác sĩ kiểm soát việc đưa xi măng vào vị trí điều trị.
Việc lựa chọn kỹ thuật nào phụ thuộc vào mức độ xẹp, hình thái tổn thương, tuổi của tổn thương, tình trạng xương và các yếu tố lâm sàng khác.
2. Xẹp đốt sống là gì?
Xẹp đốt sống là tình trạng thân đốt sống bị giảm chiều cao do tổn thương cấu trúc xương. Một trong những nguyên nhân thường gặp nhất là loãng xương, đặc biệt ở người cao tuổi và phụ nữ sau mãn kinh.
Ngoài loãng xương, xẹp hoặc gãy lún đốt sống còn có thể liên quan đến:
- Chấn thương.
- Các tổn thương u tại thân đốt sống.
- Di căn ung thư đến cột sống.
- Đa u tủy xương và một số bệnh lý khác.
Người bệnh thường biểu hiện bằng đau vùng lưng tương ứng với đốt sống tổn thương. Cơn đau có thể tăng khi thay đổi tư thế, vận động hoặc đứng lâu. Một số trường hợp có thể xuất hiện hạn chế vận động, biến dạng cột sống hoặc các triệu chứng liên quan đến tổn thương thần kinh nếu có chèn ép.
Ở người cao tuổi, đau và bất động kéo dài có thể dẫn đến nhiều hệ quả như giảm khả năng vận động, suy giảm thể lực, loét tì đè hoặc các biến chứng do nằm lâu.
3. Khi nào có thể cân nhắc bơm xi măng cột sống?
Bơm xi măng sinh học được cân nhắc khi tổn thương đốt sống gây triệu chứng rõ rệt và các biện pháp điều trị bảo tồn không đạt hiệu quả mong muốn.
Một số tình huống thường được xem xét gồm:
Xẹp đốt sống do loãng xương
Đây là một trong những chỉ định thường gặp. Người bệnh thường có đau lưng cấp hoặc kéo dài tại vị trí đốt sống bị xẹp, ảnh hưởng đáng kể đến sinh hoạt và khả năng vận động.
Gãy lún đốt sống do chấn thương
Ở một số trường hợp chấn thương mức độ phù hợp, đặc biệt khi có loãng xương nhưng chưa có tổn thương thần kinh và cột sống vẫn ổn định, bác sĩ có thể cân nhắc can thiệp bằng xi măng sinh học.
Tổn thương u tại cột sống
Một số trường hợp tổn thương thân đốt sống do u, di căn hoặc các bệnh lý ác tính có thể gây đau và làm suy yếu cấu trúc đốt sống. Bơm xi măng có thể được sử dụng với mục tiêu giảm đau và tăng độ vững của đốt sống ở những bệnh nhân được lựa chọn phù hợp.
Quyết định can thiệp cần được đưa ra sau khi bác sĩ đánh giá đồng thời triệu chứng, nguyên nhân gây tổn thương, hình ảnh X-quang/CT/MRI và nguy cơ của từng người bệnh.
4. Những trường hợp nào không nên bơm xi măng?
Không phải mọi trường hợp xẹp đốt sống đều cần hoặc có thể thực hiện thủ thuật.
Một số tình trạng cần tránh hoặc trì hoãn can thiệp bao gồm:
- Nhiễm trùng tại vị trí dự kiến can thiệp hoặc nhiễm trùng toàn thân.
- Rối loạn đông máu chưa được kiểm soát.
- Xẹp đốt sống nhưng không gây đau hoặc triệu chứng không đáng kể.
- Một số trường hợp tổn thương đốt sống không phù hợp với kỹ thuật.
- Người bệnh có các yếu tố nguy cơ khác cần được bác sĩ đánh giá trước thủ thuật.
Đối với từng trường hợp, bác sĩ sẽ cân nhắc giữa lợi ích dự kiến và nguy cơ can thiệp trước khi đưa ra quyết định điều trị.
5. Người bệnh cần chuẩn bị gì trước thủ thuật?
Trước khi bơm xi măng, người bệnh cần được thăm khám và đánh giá toàn diện.
Khám lâm sàng
Bác sĩ xác định vị trí đau, mức độ đau, thời gian xuất hiện triệu chứng, khả năng vận động và các dấu hiệu liên quan đến thần kinh.
Chẩn đoán hình ảnh
Tùy trường hợp, người bệnh có thể được chỉ định:
- X-quang cột sống.
- CT cột sống.
- MRI cột sống.
Các phương tiện này giúp xác định vị trí và mức độ xẹp, đánh giá cấu trúc thân đốt sống, tình trạng ống sống cũng như lựa chọn đường vào phù hợp. MRI còn có giá trị trong đánh giá tình trạng phù tủy xương liên quan đến tổn thương mới trong những trường hợp được chỉ định.
Xét nghiệm và đánh giá bệnh lý nền
Người bệnh có thể cần xét nghiệm máu, đánh giá đông máu và các kiểm tra cần thiết khác tùy tình trạng sức khỏe.
Người bệnh cần thông báo cho bác sĩ về các bệnh đang mắc, tiền sử dị ứng và tất cả thuốc đang sử dụng, đặc biệt là thuốc chống đông hoặc thuốc ảnh hưởng đến chức năng tiểu cầu. Việc điều chỉnh thuốc trước thủ thuật phải được thực hiện theo hướng dẫn của bác sĩ điều trị.
6. Quy trình bơm xi măng sinh học cột sống
Thủ thuật thường được thực hiện trong phòng can thiệp có hệ thống chẩn đoán hình ảnh hỗ trợ.
Các bước cơ bản gồm:
Bước 1: Tư thế và theo dõi
Người bệnh thường nằm sấp trên bàn can thiệp. Các chỉ số sinh tồn như huyết áp, nhịp tim và độ bão hòa oxy được theo dõi trong quá trình thực hiện.
Bước 2: Xác định vị trí can thiệp
Bác sĩ sử dụng hệ thống X-quang tăng sáng, thường là C-arm, để xác định chính xác đốt sống cần điều trị và lập đường vào phù hợp.
Bước 3: Vô khuẩn và gây tê
Vùng can thiệp được sát khuẩn, sau đó gây tê tại chỗ hoặc sử dụng phương pháp giảm đau/an thần phù hợp tùy từng trường hợp.
Bước 4: Đưa kim vào thân đốt sống
Kim hoặc trocar chuyên dụng được đưa qua đường vào đã xác định, thường tiếp cận thân đốt sống qua cuống sống dưới hướng dẫn của hình ảnh học.
Bước 5: Tạo khoang nếu thực hiện kyphoplasty
Trong trường hợp kyphoplasty, bóng chuyên dụng được đưa vào thân đốt sống và bơm phồng có kiểm soát nhằm tạo khoang, đồng thời có thể hỗ trợ cải thiện một phần biến dạng của thân đốt sống.
Bước 6: Chuẩn bị và đưa xi măng vào thân đốt sống
Xi măng PMMA được pha theo quy trình. Khi đạt độ nhớt phù hợp, bác sĩ đưa xi măng vào vùng tổn thương với tốc độ và áp lực được kiểm soát.
Quá trình bơm được theo dõi liên tục bằng hình ảnh X-quang để đánh giá sự phân bố của xi măng và phát hiện sớm dấu hiệu lan ra ngoài thân đốt sống.
Bước 7: Kết thúc thủ thuật
Sau khi đạt được lượng xi măng cần thiết, dụng cụ được rút ra và vị trí chọc kim được xử trí, băng lại.
Thời gian thực hiện thay đổi tùy số lượng đốt sống, mức độ tổn thương và kỹ thuật được lựa chọn; một số nguồn ghi nhận thời gian thủ thuật khoảng 30–60 phút trong những trường hợp phù hợp.
7. Bơm xi măng cột sống mang lại những lợi ích gì?
Kỹ thuật có một số ưu điểm đáng chú ý so với các phương pháp phẫu thuật xâm lấn rộng hơn:
Giảm đau
Đây là một trong những mục tiêu chính của thủ thuật. Nhiều người bệnh có thể cải thiện đau rõ rệt sau can thiệp, từ đó thuận lợi hơn trong quá trình vận động và phục hồi chức năng.
Tăng độ vững của thân đốt sống
Xi măng sau khi đông cứng giúp củng cố vùng xương bị tổn thương, góp phần làm ổn định thân đốt sống.
Ít xâm lấn
Đường vào thường chỉ qua một kim hoặc trocar chuyên dụng, do đó tổn thương mô mềm và lượng máu mất thường ít hơn so với phẫu thuật mở.
Phục hồi vận động sớm
Khi tình trạng đau được kiểm soát và không có chống chỉ định khác, người bệnh có thể được hướng dẫn vận động sớm sau thủ thuật. Một số nguồn ghi nhận người bệnh có thể bắt đầu đi lại sau khoảng 1–2 giờ trong những trường hợp phù hợp.
Tuy nhiên, thời điểm vận động phụ thuộc vào tình trạng cụ thể và quyết định của bác sĩ điều trị, không nên áp dụng một mốc thời gian giống nhau cho tất cả người bệnh.
8. Bơm xi măng cột sống có thể gặp biến chứng gì?
Mặc dù là kỹ thuật ít xâm lấn, bơm xi măng cột sống vẫn có những nguy cơ nhất định.
Rò rỉ xi măng
Xi măng có thể thoát ra ngoài thân đốt sống trong quá trình bơm. Phần lớn các trường hợp rò rỉ không gây triệu chứng nghiêm trọng, nhưng nếu xi măng lan vào vị trí có nguy cơ ảnh hưởng đến rễ thần kinh, ống sống hoặc hệ thống mạch máu, biến chứng có thể nghiêm trọng hơn.
Biến chứng thần kinh
Trong trường hợp xi măng hoặc tổn thương liên quan gây ảnh hưởng đến cấu trúc thần kinh, người bệnh có thể xuất hiện đau, tê, rối loạn cảm giác hoặc yếu vận động. Đây là biến chứng hiếm nhưng cần được phát hiện và xử trí sớm.
Nhiễm trùng
Nhiễm trùng tại vị trí can thiệp là nguy cơ có thể gặp ở bất kỳ thủ thuật xâm lấn nào. Việc tuân thủ nghiêm ngặt quy trình vô khuẩn giúp giảm nguy cơ này.
Chảy máu hoặc đau tại vị trí chọc kim
Người bệnh có thể xuất hiện đau nhẹ hoặc khó chịu tại vị trí can thiệp. Chảy máu đáng kể ít gặp nhưng nguy cơ tăng ở người có rối loạn đông máu hoặc đang sử dụng một số thuốc ảnh hưởng đến đông máu.
Phản ứng với thuốc
Một số người bệnh có thể gặp phản ứng bất lợi hoặc dị ứng với thuốc được sử dụng trong quá trình thực hiện.
Do đó, mặc dù được đánh giá là kỹ thuật có mức độ xâm lấn thấp, thủ thuật vẫn cần được thực hiện bởi đội ngũ có chuyên môn, trong điều kiện kiểm soát hình ảnh và theo dõi người bệnh đầy đủ.
9. Sau khi bơm xi măng cột sống cần lưu ý gì?
Sau thủ thuật, người bệnh được theo dõi theo tình trạng cụ thể trước khi xuất viện hoặc chuyển sang giai đoạn điều trị tiếp theo.
Một số lưu ý quan trọng gồm:
- Vận động theo hướng dẫn của bác sĩ.
- Tránh mang vác nặng và các động tác gây tải lớn lên cột sống trong giai đoạn đầu.
- Giữ tư thế phù hợp trong sinh hoạt.
- Tái khám theo lịch hẹn.
- Thông báo ngay cho nhân viên y tế nếu xuất hiện đau tăng bất thường, yếu hoặc tê chi, sốt, khó thở hoặc các biểu hiện khác bất thường.
Đặc biệt, nếu nguyên nhân gây xẹp đốt sống là loãng xương, việc bơm xi măng chỉ giải quyết tổn thương đốt sống đang được điều trị mà không thay thế cho điều trị loãng xương.
Người bệnh cần tiếp tục được đánh giá và điều trị loãng xương phù hợp nhằm giảm nguy cơ gãy hoặc xẹp các đốt sống khác.
10. Bơm xi măng có điều trị được nguyên nhân gây xẹp đốt sống không?
Đây là vấn đề người bệnh cần đặc biệt lưu ý.
Bơm xi măng chủ yếu nhằm ổn định đốt sống tổn thương và kiểm soát triệu chứng, chứ không loại bỏ nguyên nhân nền trong mọi trường hợp.
Ví dụ, nếu xẹp đốt sống liên quan đến loãng xương, người bệnh vẫn cần điều trị loãng xương và kiểm soát các yếu tố nguy cơ gãy xương. Nếu tổn thương liên quan đến bệnh lý u hoặc di căn, cần đồng thời điều trị bệnh lý nền theo chuyên khoa tương ứng.
Vì vậy, hiệu quả lâu dài không chỉ phụ thuộc vào kỹ thuật bơm xi măng mà còn liên quan đến nguyên nhân gây bệnh, tình trạng xương, bệnh lý đi kèm, mức độ tổn thương và việc tuân thủ kế hoạch điều trị sau can thiệp.
11. Khi nào người bệnh xẹp đốt sống nên đi khám?
Người bệnh nên được thăm khám khi xuất hiện đau lưng kéo dài, đau tăng khi vận động hoặc sau một chấn thương, đặc biệt ở người cao tuổi hoặc người đã được chẩn đoán loãng xương.
Không nên tự quyết định bơm xi măng chỉ dựa trên kết quả X-quang cho thấy xẹp đốt sống. Bác sĩ cần xác định:
- Đốt sống nào là nguyên nhân gây đau.
- Tổn thương có mới hay đã tồn tại lâu.
- Nguyên nhân gây xẹp là gì.
- Có tổn thương thần kinh hoặc mất vững cột sống hay không.
- Người bệnh có phù hợp với can thiệp hay không.
- Vertebroplasty, kyphoplasty hay phương pháp điều trị khác phù hợp hơn.
Kết luận
Bơm xi măng sinh học cột sống là kỹ thuật can thiệp tối thiểu có vai trò trong điều trị một số trường hợp xẹp hoặc gãy lún thân đốt sống, đặc biệt ở người bệnh loãng xương. Kỹ thuật giúp củng cố thân đốt sống, kiểm soát đau và tạo điều kiện cho người bệnh sớm phục hồi vận động.
Tuy nhiên, bơm xi măng cột sống không phải là chỉ định thường quy cho mọi trường hợp xẹp đốt sống. Việc lựa chọn người bệnh cần dựa trên đánh giá lâm sàng, chẩn đoán hình ảnh và các yếu tố nguy cơ cụ thể. Sau can thiệp, người bệnh vẫn cần điều trị nguyên nhân nền, đặc biệt là loãng xương, nhằm hạn chế nguy cơ tổn thương các đốt sống khác.
Khi có đau lưng kéo dài hoặc nghi ngờ xẹp, gãy lún đốt sống, người bệnh nên được khám tại cơ sở y tế có chuyên khoa phù hợp để được chẩn đoán và lựa chọn phương pháp điều trị an toàn, hiệu quả.